کم خونی بعد از عمل اسلیو و بای پس معده چرا ایجاد می شود و چگونه درمان می شود؟

یکی از مشکلاتی که ممکن است چند هفته یا حتی چند ماه بعد از جراحی های کاهش وزن ظاهر شود، کم خونی بعد از عمل اسلیو و بای پس معده است. بسیاری از بیماران تصور می کنند بعد از کاهش وزن تنها موضوع مهم، رسیدن به وزن ایده آل است؛ اما واقعیت این است که مراقبت های تغذیه ای بعد از جراحی به همان اندازه اهمیت دارند.

کم خونی بعد از عمل اسلیو و بای پس معده معمولا به دلیل کاهش جذب آهن، ویتامین B12 و اسید فولیک ایجاد می شود. این عارضه با مصرف مکمل ها، انجام آزمایش های دوره ای و رعایت رژیم غذایی مناسب قابل پیشگیری و درمان است.

در این مقاله بررسی می کنیم:

• چرا بعد از اسلیو و بای پس کم خونی ایجاد می شود؟
• چه علائمی باید جدی گرفته شوند؟
• چه آزمایش هایی برای تشخیص لازم است؟
• بهترین روش درمان و پیشگیری چیست؟

چرا احتمال کم خونی بعد از جراحی چاقی افزایش پیدا می کند؟

برخلاف تصور بسیاری از افراد، علت کم خونی فقط کمتر غذا خوردن نیست. بعد از جراحی چاقی چند تغییر مهم در بدن اتفاق می افتد که همگی می توانند جذب مواد مغذی مورد نیاز برای خون سازی را کاهش دهند.

در عمل اسلیو معده، بخش بزرگی از معده برداشته می شود و مقدار اسید معده کاهش پیدا می کند. اسید معده نقش مهمی در جذب آهن و ویتامین B12 دارد؛ بنابراین حتی اگر بیمار مواد غذایی مناسب مصرف کند، ممکن است بدن نتواند آنها را به خوبی جذب کند.

در عمل بای پس معده این موضوع حتی پررنگ تر است. زیرا علاوه بر کوچک شدن معده، بخشی از روده کوچک که محل اصلی جذب آهن، فولات و ویتامین B12 است نیز از مسیر عبور غذا خارج می شود. به همین دلیل احتمال کمبود مواد مغذی در بای پس بیشتر از اسلیو است.

از طرف دیگر، بسیاری از بیماران در ماه های اول بعد از جراحی اشتهای کمی دارند یا نمی توانند گوشت، حبوبات و برخی غذاهای سرشار از آهن را به مقدار کافی مصرف کنند. مجموع این عوامل باعث می شود بدن به مرور ذخایر آهن و ویتامین های ضروری را از دست بدهد.

به همین دلیل پزشکان همیشه تاکید می کنند که موفقیت جراحی فقط به کاهش وزن وابسته نیست؛ بلکه رعایت برنامه مکمل ها و پیگیری آزمایش های دوره ای نیز بخش مهمی از درمان محسوب می شود.

آیا کم خونی بعد از جراحی چاقی خطرناک است؟

در بیشتر موارد، کم خونی با تشخیص به موقع و درمان مناسب کاملا قابل کنترل است و جای نگرانی ندارد.

مشکل زمانی ایجاد می شود که بیمار علائم را نادیده بگیرد یا برای مدت طولانی مکمل های تجویز شده را مصرف نکند. در این شرایط ممکن است کم خونی شدید باعث کاهش اکسیژن رسانی به اندام های بدن، افت کیفیت زندگی، کاهش توان جسمی، مشکلات قلبی و حتی نیاز به بستری شدن شود.

به همین دلیل تمام انجمن های معتبر جراحی چاقی در دنیا انجام آزمایش های منظم و مصرف مادام العمر بعضی مکمل ها را توصیه می کنند.

مهم ترین دلایل کم خونی بعد از اسلیو و بای پس معده

کم خونی بعد از جراحی معمولا تنها یک علت ندارد و در بیشتر بیماران چند عامل به طور همزمان باعث ایجاد آن می شوند.

کمبود آهن

شایع ترین علت کم خونی بعد از جراحی چاقی، کاهش جذب آهن است. بدن برای ساخت هموگلوبین به آهن نیاز دارد و زمانی که آهن کافی دریافت یا جذب نشود، تولید گلبول های قرمز کاهش پیدا می کند. کمبود آهن در افرادی که بای پس معده انجام داده اند بیشتر دیده می شود.

کمبود ویتامین B12

ویتامین B12 برای ساخت گلبول های قرمز و عملکرد طبیعی سیستم عصبی ضروری است. بعد از جراحی، به دلیل کاهش ترشح فاکتور داخلی معده و کاهش جذب این ویتامین، احتمال کمبود آن افزایش پیدا می کند. کمبود B12 علاوه بر کم خونی می تواند باعث بی حسی دست و پا، اختلال حافظه و مشکلات عصبی نیز شود.

کمبود اسید فولیک

فولات یکی دیگر از ویتامین های ضروری برای خون سازی است. رژیم غذایی محدود، کاهش اشتها و جذب کمتر مواد مغذی می توانند باعث کمبود این ویتامین شوند.

دریافت ناکافی پروتئین

بسیاری از بیماران در ماه های اول مقدار کافی گوشت، مرغ، ماهی و تخم مرغ مصرف نمی کنند. در نتیجه علاوه بر کاهش آهن، مواد اولیه لازم برای ساخت سلول های خونی نیز کاهش پیدا می کند.

رعایت نکردن مصرف مکمل ها

یکی از مهم ترین دلایل مراجعه بیماران با کم خونی، قطع خودسرانه مکمل های تجویز شده است. بعضی بیماران بعد از چند ماه که احساس بهتری پیدا می کنند، مصرف آهن یا ویتامین B12 را متوقف می کنند؛ در حالی که ممکن است بدن هنوز به این مکمل ها نیاز داشته باشد.

خونریزی های گوارشی

اگرچه شیوع آن کمتر است، اما زخم معده، خونریزی های مخفی دستگاه گوارش یا مشکلات بعد از جراحی نیز می توانند باعث کاهش هموگلوبین شوند. به همین دلیل اگر کم خونی شدید باشد، پزشک علاوه بر بررسی کمبود ویتامین ها، احتمال خونریزی داخلی را نیز ارزیابی می کند.

این علائم را بعد از اسلیو یا بای پس نادیده نگیرید؛ ممکن است کم خونی باشد

کم خونی بعد از جراحی چاقی معمولا به صورت ناگهانی ایجاد نمی شود. در بیشتر بیماران، ذخایر آهن و ویتامین های بدن به تدریج کاهش پیدا می کند و علائم نیز آرام آرام ظاهر می شوند. به همین دلیل بسیاری از افراد، نشانه های اولیه را به خستگی ناشی از کاهش وزن یا دوران نقاهت نسبت می دهند و دیر متوجه مشکل می شوند.

اگر هر یک از علائم زیر برای چند هفته ادامه داشت، بهتر است برای بررسی وضعیت خون و سطح ویتامین ها به پزشک مراجعه کنید.

احساس خستگی که با استراحت برطرف نمی شود

یکی از اولین نشانه های کم خونی، احساس ضعف و بی حالی مداوم است. فرد حتی بعد از خواب کافی نیز انرژی لازم برای انجام کارهای روزانه را ندارد و فعالیت های ساده برایش خسته کننده می شود.

رنگ پریدگی پوست و مخاط

وقتی تعداد گلبول های قرمز کاهش پیدا می کند، رنگ پوست، لب ها و داخل پلک ها کم رنگ تر از حالت طبیعی به نظر می رسد.

تنگی نفس هنگام فعالیت

اگر قبلا بدون مشکل از پله بالا می رفتید اما حالا با فعالیت های سبک دچار نفس نفس زدن می شوید، ممکن است اکسیژن رسانی بدن به دلیل کم خونی کاهش یافته باشد.

افزایش ضربان قلب

در کم خونی، قلب برای جبران کمبود اکسیژن مجبور می شود سریع تر خون را پمپاژ کند. به همین دلیل ممکن است تپش قلب یا افزایش ضربان قلب ایجاد شود.

سرگیجه و سردرد

کاهش اکسیژن رسانی به مغز می تواند باعث سرگیجه، احساس سبکی سر یا سردردهای مکرر شود؛ مخصوصا هنگام بلند شدن ناگهانی از حالت نشسته.

سرد شدن دست و پا

بعضی از بیماران همیشه احساس می کنند دست ها و پاهایشان سرد است؛ حتی زمانی که دمای محیط مناسب باشد.

کاهش تمرکز و اختلال حافظه

کمبود آهن و به ویژه کمبود ویتامین B12 فقط روی خون تاثیر نمی گذارد، بلکه عملکرد مغز را نیز تحت تاثیر قرار می دهد و ممکن است باعث کاهش تمرکز، فراموشی یا افت عملکرد ذهنی شود.

توصیه دکتر هاشم آقایی: در تجربه بالینی، بسیاری از بیماران تصور می کنند خستگی بعد از جراحی طبیعی است و مراجعه به پزشک را به تاخیر می اندازند؛ در حالی که همین خستگی می تواند اولین نشانه کاهش ذخایر آهن یا ویتامین B12 باشد.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

احساس خستگی خفیف در هفته های اول بعد از جراحی طبیعی است، اما بعضی علائم می توانند نشانه کم خونی متوسط یا شدید باشند و نباید نادیده گرفته شوند.

اگر بعد از اسلیو یا بای پس معده با یکی از موارد زیر روبرو شدید، بهتر است هر چه سریع تر توسط پزشک ارزیابی شوید:

• ضعف شدید و ادامه دار
• تنگی نفس حتی هنگام فعالیت های سبک
• سرگیجه یا غش
• تپش قلب مداوم
• رنگ پریدگی شدید پوست
• بی حسی یا گزگز دست و پا
• کاهش تمرکز یا اختلال حافظه
• خون در مدفوع یا استفراغ خونی

تشخیص زود هنگام باعث می شود درمان بسیار ساده تر باشد و از بروز عوارض جدی جلوگیری شود.

پزشک چگونه کم خونی بعد از جراحی چاقی را تشخیص می دهد؟

تشخیص کم خونی تنها با مشاهده علائم امکان پذیر نیست. پزشک علاوه بر بررسی وضعیت بیمار، علت اصلی کم خونی را نیز مشخص می کند تا درمان به درستی انجام شود. به همین دلیل معمولا چند آزمایش مختلف درخواست می شود.

آزمایش CBC

اولین و مهم ترین آزمایش، شمارش کامل سلول های خونی یا CBC است. این آزمایش میزان هموگلوبین، تعداد گلبول های قرمز، هماتوکریت و شاخص های مربوط به اندازه و شکل گلبول های قرمز را بررسی می کند و مشخص می کند که آیا بیمار واقعا دچار کم خونی شده است یا خیر.

بررسی ذخایر آهن

صرف طبیعی بودن هموگلوبین به معنی کافی بودن آهن بدن نیست. پزشک معمولا آزمایش های زیر را نیز درخواست می کند:

• فریتین
• آهن سرم
• TIBC
• درصد اشباع ترانسفرین

این آزمایش ها میزان ذخیره واقعی آهن بدن را نشان می دهند. در بسیاری از بیماران، کمبود آهن قبل از اینکه باعث کاهش هموگلوبین شود، ابتدا با کاهش فریتین خودش را نشان می دهد؛ به همین دلیل پزشکان فقط به CBC اکتفا نمی کنند.

اندازه گیری ویتامین B12 و اسید فولیک

کمبود این دو ویتامین بعد از اسلیو و مخصوصا بای پس بسیار شایع است. در بسیاری از بیماران، قبل از آنکه کم خونی شدید ایجاد شود، سطح این ویتامین ها کاهش پیدا می کند. بنابراین تشخیص زودهنگام می تواند از بروز مشکلات بعدی جلوگیری کند.

بررسی علت زمینه ای

اگر نتایج آزمایش ها طبیعی نباشد یا کم خونی شدید باشد، پزشک ممکن است بررسی های بیشتری انجام دهد تا علت اصلی مشخص شود.

برای مثال ممکن است موارد زیر بررسی شوند:

• خونریزی مخفی دستگاه گوارش
• زخم معده یا روده
• بیماری های مزمن
• مشکلات جذب مواد غذایی
• مصرف بعضی داروها

مهم ترین آزمایش های بررسی کم خونی بعد از اسلیو و بای پس